Teks Masjid Kajen

Teks Masjid Kajen
Sumber foto: Facebook Muammar Elba
Penulis: Muammar Elba


Mendaras karya filologi naskah
π‘†π‘’π‘Ÿπ‘Žπ‘‘ πΆπ‘’π‘π‘œπ‘™π‘’π‘˜ Katalogus Leiden University Library. Berbuah banyak hikmah, salah satunya menemukan beberapa hipogram (varian cerita dan teks yang hampir serupa).

Mengalir saja, lalu mencoba bereksperimen memadukan beberapa hipogram tersebut terhadap teks di luar naskah, yaitu π‘‡π‘’π‘˜π‘  π‘€π‘Žπ‘ π‘—π‘–π‘‘ πΎπ‘Žπ‘—π‘’π‘› :

Ψ³Ϊ  Ϊ€Ω†Ϊ‰ΩŠΨͺ ΩƒΩˆΪ Ψ³ Ψ§Ϊ  Ψ¨ΩˆΩ†Ψ§

Sekalipun kajian ini keluar domain intrinsik (kajian internal naskah), namun saya rasa ini penting dalam rangka menginterpretasikan teks yang memiliki kaitan erat, baik hubungan tokoh maupun kesamaan genre dan filosofinya. Bismillah, berikut ini korelasi intertekstualnya :

Ψ³Ϊ 

Dibaca “π‘†π‘Žπ‘›π‘””. Terma “π‘†π‘Žπ‘›π‘”” lazim dipakai pada penulisan sastra manuskrip kuno. Merupakan kata sansekerta yang berfungsi sebagai kata sandang (artikula) yang dinisbahkan kepada obyek dengan tujuan untuk meninggikan martabat. Pada naskah π‘†π‘’π‘Ÿπ‘Žπ‘‘ πΆπ‘’π‘π‘œπ‘™π‘’π‘˜ ditemukan banyak sekali kata “π‘ π‘Žπ‘›π‘”” yang mewakili ciri itu, seperti “π‘†π‘Žπ‘›π‘” π΄π‘π‘Ÿπ‘Žπ‘π‘’” (pupuh VII stanza 10), “π‘†π‘Žπ‘›π‘” π‘π‘Žπ‘‘π‘Ž” (pupuh VII stanza 11) “π‘†π‘Žπ‘›π‘” π‘Šπ‘Ÿπ‘’π‘˜π‘’π‘‘π‘Žπ‘Ÿπ‘Ž” (pupuh VII stanza 21), dan masih banyak lagi tersebar pada pupuh lain.

Ϊ€Ω†Ϊ‰ΩŠΨͺ

Dibaca “π‘π‘Žπ‘›π‘‘β„Žπ‘–π‘‘π‘Ž”. Kata sansekerta “π‘π‘Žπ‘›π‘‘β„Žπ‘–π‘‘π‘Ž” umum dan sangat lazim terdapat pada naskah kuno nusantara, terlebih pada naskah bergenre tasawuf. “π‘π‘Žπ‘›π‘‘β„Žπ‘–π‘‘π‘Ž” berarti "π‘Žπ‘ π‘π‘’π‘‘π‘–π‘" atau "𝑠𝑒𝑓𝑖". Beberapa kata ini terdapat pada naskah π‘†π‘’π‘Ÿπ‘Žπ‘‘ πΆπ‘’π‘π‘œπ‘™π‘’π‘˜, seperti pada pupuh VII stanza 68 : “π‘π‘Žπ‘›π‘‘β„Žπ‘–π‘‘π‘Ž 𝑔𝑒𝑛𝑔 π‘Žπ‘”π‘’π‘›π‘” 𝑀𝑒𝑠 π‘π‘’π‘ π‘‘β„Žπ‘– π‘Žπ‘›π‘”π‘”π‘’π‘ π‘˜π‘Žπ‘›π‘” π‘›π‘Žπ‘‘π‘Ž, π‘–π‘˜π‘’ π‘€π‘Žβ„Žπ‘¦π‘’ π‘›π‘’π‘”π‘Ÿπ‘Žβ„Žπ‘Ž π‘‘β„Žπ‘Žπ‘€π‘’β„Ž π‘π‘Ÿπ‘–π‘π‘Žπ‘‘π‘–” (artinya: “π‘ π‘’π‘œπ‘Ÿπ‘Žπ‘›π‘” π‘Žπ‘ π‘π‘’π‘‘π‘–π‘ (𝑠𝑒𝑓𝑖) π‘Žπ‘”π‘’π‘›π‘” π‘π‘’π‘Ÿπ‘˜π‘’π‘¦π‘Žπ‘˜π‘–π‘›π‘Žπ‘› π‘π‘Žβ„Žπ‘€π‘Ž π‘π‘’π‘›π‘”π‘’π‘‘π‘Žβ„Žπ‘’π‘Žπ‘›π‘›π‘¦π‘Ž π‘Žπ‘‘π‘Žπ‘™π‘Žβ„Ž π‘€π‘Žβ„Žπ‘¦π‘’, π‘›π‘–π‘˜π‘šπ‘Žπ‘‘ π‘‘π‘Žπ‘› π‘˜π‘’π‘π‘’π‘‘π‘’π‘ π‘Žπ‘› π‘‡π‘’β„Žπ‘Žπ‘› π‘ π‘’π‘›π‘‘π‘–π‘Ÿπ‘–”). Kata serupa (pada topik yang berbeda) juga terdapat pada stanza 67 dan 69).

Kelaziman kata “π‘π‘Žπ‘›π‘‘β„Žπ‘–π‘‘π‘Ž” yang merujuk kepada arti “𝑠𝑒𝑓𝑖” ini sebagaimana terdapat pada manuskrip π‘†π‘’π‘Ÿπ‘Žπ‘‘ πΆπ‘’π‘π‘œπ‘™π‘’π‘˜ codex lainnya, yaitu yang terdapat pada πΎπ‘Žπ‘‘π‘Žπ‘™π‘œπ‘”π‘’π‘  π΅π‘Žπ‘‘π‘Žπ‘£π‘–π‘Žπ‘Žπ‘ π‘β„Ž πΊπ‘’π‘›π‘œπ‘œπ‘‘π‘ π‘β„Žπ‘Žπ‘ yang berbunyi : “𝑛𝑒̂π‘‘π‘¦π‘Ž π‘šπ‘Žπ‘›̃π‘—π‘Žπ‘›π‘”π‘˜π‘’̂𝑛 π‘π‘Ÿπ‘–π‘‘π‘Žπ‘›π‘–π‘›π‘” 𝑛𝑔𝑒̀π‘™π‘šπ‘–, 𝑑𝑒𝑛𝑒 π‘˜π‘Žπ‘‘β„Žπ‘Žβ„Ž π‘˜π‘œπ‘—π‘Žβ„Žπ‘–π‘›π‘” π‘›π‘”π‘’π‘™π‘Žπ‘šπ‘Ž, π‘˜π‘Žπ‘›π‘” 𝑝𝑖𝑛𝑒̂π‘‘π‘–π‘˜ π‘˜π‘Žπ‘ π‘’π‘Ÿπ‘Žπ‘ π‘Žπ‘›π‘’, π‘ π‘Žπ‘›π‘”π‘˜π‘–π‘›π‘” π‘π‘Žπ‘›π‘‘β„Žπ‘–π‘‘π‘Ž π‘™π‘’β„Žπ‘’π‘›π‘”, π‘π‘Žπ‘›π‘”π‘–π‘˜π‘’π‘‘π‘’́ π‘™π‘Žπ‘› π‘‘π‘Žπ‘™π‘–π‘™ π‘˜π‘Žπ‘‘π‘–π‘ , 𝑑𝑠𝑑…” (pupuh I stanza 1)

ΩƒΩˆΪ Ψ³

Dibaca “π‘˜π‘œπ‘›π‘”π‘ π‘–” yang berarti π‘Ÿπ‘’π‘›π‘‘ π‘“π‘œπ‘Ÿ 𝑒𝑛𝑖𝑑𝑦 atau π‘šπ‘’π‘šπ‘π‘’π‘™π‘Žβ„Ž (π‘™π‘Žπ‘™π‘’) π‘šπ‘’π‘›π‘¦π‘Žπ‘‘π‘’. Sebagaimana terdapat pada π‘†π‘’π‘Ÿπ‘Žπ‘‘ πΆπ‘’π‘π‘œπ‘™π‘’π‘˜ pupuh VIII stanza 66 : “π‘‘π‘Žπ‘π‘Žπ‘›π‘–π‘Ÿπ‘Ž π‘˜π‘œπ‘›π‘”π‘ π‘– π‘›π‘”π‘Ÿπ‘Žπ‘”π‘Ž π‘Ÿπ‘’π‘›π‘‘π‘–π‘›π‘”, 𝑀𝑒𝑠 π‘šπ‘Žπ‘›π‘”π‘˜π‘Žπ‘›π‘Ž 𝑔𝑒̀𝑛𝑛̃π‘Ž π‘šπ‘Ÿπ‘–β„Ž π‘˜π‘Žπ‘šπ‘’π‘˜π‘ π‘Žπ‘›” (artinya: “π‘™π‘Žπ‘˜π‘’ π‘‘π‘Žπ‘π‘Ž π‘ π‘’π‘œπ‘Ÿπ‘Žπ‘›π‘” 𝑠𝑒𝑓𝑖 π‘šπ‘’π‘šπ‘π‘’π‘™π‘Žβ„Ž π‘‘π‘’π‘π‘’β„Ž π‘šπ‘’π‘Ÿπ‘’π‘˜π‘Ž, π‘‘π‘’π‘šπ‘–π‘˜π‘–π‘Žπ‘›π‘™π‘Žβ„Ž π‘π‘Žπ‘Ÿπ‘Ž π‘šπ‘’π‘Ÿπ‘’π‘˜π‘Ž π‘šπ‘’π‘›π‘π‘Žπ‘Ÿπ‘– π‘˜π‘Žπ‘šπ‘’π‘˜π‘ π‘Žπ‘› (π‘“π‘Žπ‘›π‘Ž’)”.

Ψ§Ϊ 

Dibaca “𝑖𝑛𝑔”. Bentuk afiksasi yang berarti “𝑑𝑖” (tempat), bisa juga berarti “π‘˜π‘’” atau “π‘˜π‘’π‘π‘Žπ‘‘π‘Ž”. Lazim dipakai pada penulisan naskah berbahasa Jawa, baik pegon maupun hanacaraka.

Ψ¨ΩˆΩ†Ψ§

Dibaca “π‘π‘’π‘€π‘Žπ‘›π‘Ž”. Merupakan bahasa sansekerta yang oleh para penggiat filologi dan para linguis Jawa memaknainya sebagai “π‘‘β„Žπ‘’ π‘šπ‘Žπ‘π‘Ÿπ‘œ-π‘π‘œπ‘ π‘šπ‘œπ‘ ”. Kata ini terdapat pada naskah π‘†π‘’π‘Ÿπ‘Žπ‘‘ πΆπ‘’π‘π‘œπ‘™π‘’π‘˜ pupuh VIII stanza 41 : “π‘‘π‘Žπ‘‘π‘Žπ‘› π‘€π‘Žπ‘›π‘’̀β„Ž π‘ π‘Žπ‘›π‘”π‘˜π‘Žπ‘›π‘–π‘Ÿπ‘Ž 𝑛𝑔𝑒𝑛𝑖, π‘‘π‘’π‘›π‘”π‘”π‘Žπ‘™ π‘ π‘Žπ‘π‘Žπ‘˜π‘’̂π‘Ÿπ‘‘π‘–π‘›π‘–π‘›π‘” π‘π‘’π‘€π‘Žπ‘›π‘Ž, π‘π‘Žπ‘›π‘‘π‘’π‘™π‘’ π‘π‘Žπ‘šπ‘–π‘¦π‘Žπ‘Ÿπ‘ π‘Žπ‘›π‘’, 𝑀𝑒𝑠 π‘Žπ‘›π‘’̀𝑛𝑔 𝑖𝑛𝑔 π‘ π‘–π‘Ÿπ‘’̀π‘˜π‘’, π‘π‘Žπ‘šπ‘¦π‘Žπ‘Ÿπ‘ π‘Žπ‘›π‘’ π‘Œπ‘Žπ‘›π‘” π‘†π‘’π‘˜π‘ π‘šπ‘Ž π½π‘Žπ‘‘π‘–, π‘–π‘¦π‘Ž π‘‘π‘Žπ‘› π‘™π‘Žπ‘€π‘Žπ‘› π‘˜π‘Žπ‘Ÿπ‘›π‘Ž 𝑖𝑛𝑔 π‘π‘Žπ‘›π‘‘π‘’π‘™π‘’π‘›π‘–π‘π‘’π‘› π‘–π‘¦π‘Ž π‘‘π‘Žπ‘› π‘˜π‘Žπ‘™π‘Žπ‘€π‘Žπ‘› π‘›π‘’π‘‘π‘Ÿπ‘Ž, π‘˜π‘Žπ‘Ÿπ‘›π‘Žπ‘›π‘–π‘Ÿπ‘Ž π‘›π‘’π‘‘π‘Ÿπ‘Žπ‘›π‘–π‘Ÿπ‘Ž π‘˜π‘Žπ‘›π‘” π‘˜π‘–π‘›π‘Žπ‘Ÿπ‘‘π‘– π‘Žπ‘›π‘Žπ‘›π‘’ π‘Žπ‘›π‘’̀𝑛𝑔 π‘ π‘–π‘Ÿπ‘Ž” (artinya: “π‘‘π‘Žπ‘› π‘˜π‘’π‘‘π‘Žβ„Žπ‘’π‘–π‘™π‘Žβ„Ž π‘π‘Žβ„Žπ‘€π‘Ž π‘Žπ‘ π‘Žπ‘™ π‘šπ‘’π‘™π‘Ž π‘˜π‘Žπ‘šπ‘’ π‘Žπ‘‘π‘Žπ‘™π‘Žβ„Ž π‘ π‘Žπ‘‘π‘’ π‘‘π‘Žπ‘› π‘ π‘Žπ‘šπ‘Ž π‘‘π‘’π‘›π‘”π‘Žπ‘› π‘šπ‘Žπ‘˜π‘Ÿπ‘œ-π‘˜π‘œπ‘ π‘šπ‘œπ‘ , π‘π‘’π‘›π‘”π‘™π‘–β„Žπ‘Žπ‘‘π‘Žπ‘› π‘‘π‘Žπ‘› π‘π‘’π‘›π‘‘π‘’π‘›π‘”π‘Žπ‘Ÿπ‘Žπ‘›-π‘π‘¦π‘Ž π‘ π‘’π‘‘π‘Žβ„Ž π‘Žπ‘‘π‘Ž 𝑑𝑖 π‘‘π‘Žπ‘™π‘Žπ‘š π‘‘π‘–π‘Ÿπ‘–π‘šπ‘’, π‘π‘’π‘›π‘‘π‘’π‘›π‘”π‘Žπ‘Ÿπ‘Žπ‘› π‘—π‘–π‘€π‘Ž π‘ π‘’π‘—π‘Žπ‘‘π‘– π‘‘π‘–π‘‘π‘Žπ‘˜ π‘šπ‘’π‘™π‘Žπ‘™π‘’π‘– π‘‘π‘’π‘™π‘–π‘›π‘”π‘Ž, π‘π‘’π‘›π‘”π‘™π‘–β„Žπ‘Žπ‘‘π‘Žπ‘›-π‘π‘¦π‘Ž π‘‘π‘–π‘‘π‘Žπ‘˜ π‘šπ‘’π‘™π‘Žπ‘™π‘’π‘– π‘šπ‘Žπ‘‘π‘Ž, π‘‘π‘Žπ‘π‘– π‘π‘’π‘›π‘‘π‘’π‘›π‘”π‘Žπ‘Ÿπ‘Žπ‘› π‘‘π‘Žπ‘› π‘π‘’π‘›π‘”π‘™π‘–β„Žπ‘Žπ‘‘π‘Žπ‘›-π‘π‘¦π‘Ž π‘π‘Žπ‘‘π‘Ž π‘π‘–π‘π‘‘π‘Žπ‘Žπ‘› π‘¦π‘Žπ‘›π‘” π‘Žπ‘‘π‘Ž 𝑑𝑖 π‘‘π‘Žπ‘™π‘Žπ‘š π‘‘π‘–π‘Ÿπ‘–π‘šπ‘’”).

Demikianlah sedikit pengetahuan saya mengenai interpretasi π‘‡π‘’π‘˜π‘  π‘€π‘Žπ‘ π‘—π‘–π‘‘ πΎπ‘Žπ‘—π‘’π‘› yang referensinya merujuk dari teks naskah π‘†π‘’π‘Ÿπ‘Žπ‘‘ πΆπ‘’π‘π‘œπ‘™π‘’π‘˜. Dengan segenap kerendahan hati atas kemungkinan khilaf, saya membacanya dengan : 𝑆𝐴𝑁𝐺 𝑃𝐴𝑁𝐷𝐻𝐼𝑇𝐴 𝐾𝑂𝑁𝐺𝑆𝐼 𝐼𝑁𝐺 π΅π‘ˆπ‘Šπ΄π‘π΄ yang artinya kurang lebih : "π‘†π‘Žπ‘›π‘” 𝑠𝑒𝑓𝑖 π‘šπ‘’π‘›π‘¦π‘Žπ‘‘π‘’ π‘˜π‘’π‘π‘Žπ‘‘π‘Ž (π‘‘π‘’π‘›π‘”π‘Žπ‘›) π‘‘β„Žπ‘’ π‘šπ‘Žπ‘π‘Ÿπ‘œ-π‘π‘œπ‘ π‘šπ‘œπ‘ ".

Wallahu a’lamu bisshowab




Penulis bernama asli Muammar Abdul Basith, M.Hum. Alumnus Pascasarjana Universitas Indonesia 

0 Response to "Teks Masjid Kajen"

Post a Comment

Iklan Atas Artikel

Iklan Tengah Artikel 1

Iklan Tengah Artikel 2

Iklan Bawah Artikel